Malarvegir og heiðarbýli

Jens Garðar Helgason
22. ágúst 2016

Umræðan um íbúaþróun á landsbyggðinni á ekki að vera svört og hvít. Margir ólíkir þættir hafa orðið til þess að sum svæði hafa þurft að þola fólksfækkun og er það í besta falli grunnhyggni að ætla að kenna fiskveiðistjórnunarkerfinu um það. Jens Garðar Helgason, formaður SFS, fer yfir sögu uppbyggingar sem nú á sér stað á landsbyggðinni og tækifærum í framtíðinni. 

fyrir mig, sem alið hef manninn mestalla mína tíð á Eskifirði, að hlusta á margan sjálfskipaðan sérfræðinginn tjá sig af mikill dýpt og reynslu um stöðu landsbyggðarinnar og ekki síst þeirra byggðarlaga sem lifa á sjávarútvegi. Af orðum þeirra að dæma mætti halda að þeir hefðu ekki komið út á land síðan á sjöunda eða áttunda áratugnum – þegar hvert og eitt byggðarlag var einangrað atvinnusvæði og samgöngur milli staða voru á gömlum malarvegum og hvert og eitt þorp var sjálfu sér nógt. Farið var til Reykjavíkur einu sinni til tvisvar á ári og frí í útlöndum eða borgarferðir erlendis heyrðu til tíðinda í þorpinu. En þetta var þá og síðan hafa liðið mörg ár og áratugir – og árið er líka 2016 úti á landi.

Landsbyggðin hefur tekið stakkaskiptum undanfarna áratugi. Þótt alltaf megi gera betur þá eru samgöngur í flestum tilfellum með besta móti og sér fyrir endann á flöskuhálsum eins og leiðinni á milli norður- og suðurhluta Vestfjarða o.s.frv. Í dag er t.d. Mið-Austurland eitt atvinnusvæði. Til vinnu á Reyð- arfirði ferðast fólk á hverjum degi frá Seyðisfirði, Breiðdal, Egilsstöðum og Neskaupstað – alveg eins og fólk frá Hveragerði, Þorlákshöfn og Keflavík sækir vinnu á höfuðborgarsvæðið og öfugt eins og t.d. starfsmenn flugfélaga og flugstöðvar Leifs Eiríkssonar sem flestir búa á höfuðborgarsvæðinu. Þingeyjarsýslur og Akureyri eru eitt atvinnusvæði, Akureyri og sveitarfélögin út með Eyjafirði eru eitt atvinnusvæði og sunnanverðir Vestfirðir eru eitt atvinnusvæði.

Í upphafi kvótakerfisins fengu sveitarfélög og ríki 56% af kvótanum – enda mjög margar bæjarútgerðir um allt land á þeim tíma. Mörg sveitarfélög brugðu á það ráð að selja frá sér aflaheimildir til að malbika götur eða byggja skóla og jafnvel var selt til að kaupa bréf í DeCode og netfyrirtækjum eins og hreinn meirihluti Alþýðubandalagsins gerði á Raufarhöfn og afleiðingarnar þekktar. Þar sem í dag er frjáls markaður með aflaheimildir hafa þær gengið kaupum og sölum og upp hafa byggst öflug og traust sjávar- útvegsfyrirtæki sem eru burðarásar sinna atvinnusvæða. Tökum dæmi. Þegar fiskvinnsla lagðist af á Flateyri fóru aflaheimildirnar yfir í Hnífsdal og Bolungarvík, þ.e.a.s. sama atvinnusvæði. HB Grandi keypti Tanga hf. á Vopnafirði, sem var í eigu sveitarfélagsins. Í dag hefur HB Grandi fjárfest fyrir milljarða í nýrri fiskimjölsverksmiðju og uppsjávarfrystihúsi. Vegna lokunar á Rússlandsmarkað hefur HB Grandi ákveðið að byggja upp hátækni-bolfiskvinnslu til að styrkja atvinnuöryggið á staðnum. Ísfélag Vestmannaeyja keypti Hraðfrystistöð Þórshafnar og hefur fjárfest og styrkt stoðir samfélagsins á Þórshöfn svo um munar. Í dag er skortur á íbúðarhúsnæði á Þórshöfn. Síldarvinnslan keypti Gullver á Seyðisfirði og vinnslan í frystihúsinu fór úr 2-3 dögum á viku í fulla vinnuviku með auknu hráefni. Samherji hefur byggt upp öflug há- tækni-fiskvinnsluhús á Dalvík og á Akureyri. Með þessum hætti er hægt að fara um allt land með sambærileg dæmi. Þóroddur Bjarnason, prófessor í Háskólanum á Akureyri og fyrrverandi stjórnarformaður Byggðastofnunar, hefur bent á að hinar svokölluðu brothættu sjávarbyggðir séu um 10-12 talsins og þar séu innan við 1% þjóðarinnar.

Íslenska ríkið er önnur stærsta útgerð landsins og fer með um 30 þúsund þorskígildi til byggðastyrkjandi aðgerða.

Ef greining Þórodds er rétt, sem ég dreg ekki í efa, þá ætti það að vera hægur vandi fyrir núverandi og verðandi stjórnmálamenn að nýta þau 30 þúsund tonn sem þeir hafa til umráða til að styrkja viðkomandi byggðir.

Umræðan um íbúaþróun á landsbyggðinni á ekki að vera svört og hvít. Margir ólíkir þættir hafa orðið til þess að sum svæði hafa þurft að þola fólksfækkun og er það í besta falli grunnhyggni að ætla að kenna fiskveiðistjórnunarkerfinu um það. Opinber þjónusta, afþreying, möguleikar til menntunar, fjölbreytni í atvinnu, skilyrði og fjölbreytni í íþrótta- og tómstundaiðkun fyrir börn og unglinga, verslun og þjónusta, nálægð við innanlandsflug og aðra byggðakjarna eru áhrifaþættir sem hafa miklu meira um það að segja hvort ungt fólk kýs sér búsetu á einum stað eða öðrum.

Þó svo að ég hafi alltaf verið veikur fyrir „eighties“-tónlist þá er ég ekki alveg jafn svag fyrir því að hafa umræðuna um landsbyggðina eins og úti á landi séu ennþá einangraðar byggðir með malarvegi og heiðarbýli.

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 20. ágúst 2016. 

Viðburðir