Íslenskur fiskur er eftirsóttur um heim allan enda með margfalt minna kolefnisspor en annað dýraprótein, veiddur með sjálfbærum hætti, heilnæmur og umhverfisvænn og markar því undirstöðuna í fæði þeirra sem vilja leggja sitt að mörkum í loftslagsmálum.

Íslenskur sjávarútvegur er hins vegar í stöðugri samkeppni við sjávarútveg annarra þjóða á alþjóðlegum mörkuðum en um 98% af íslensku sjávarfangi er flutt út. Íslenskur sjávarútvegur er líka einn fárra í heiminum sem stendur undir sér sjálfur á grundvelli öflugs fiskveiðistjórnunarkerfis og skilar miklum verðmætum til samfélagsins - á meðan greitt er með sjávarútvegi í öðrum löndum og fyrirtækin reiða sig á opinber styrktarkerfi við reksturinn.

Íslenskur sjávarútvegur hefur einnig náð markverðum árangri í samdrætti í olíunotkun á undanförnum árum. Olíunotkun í sjávarútvegi hefur dregist saman um tæp 40% frá 1990 en hlutfallið væri nær 50% ef rafmagn hefði ekki verið skert til fiskimjölsverksmiðja síðustu árin.

Öfug áhrif

Kolefnisgjald er eitt þeirra gjalda sem stjórnvöld leggja á íslenskan sjávarútveg. Engar undanþágur eru veittar frá gjaldinu en þar sker Íslands sig frá öðrum Evrópuþjóðum. Kolefnisgjaldinu er ætlað að hvetja til orkusparnaðar, notkunar á vistvænni ökutækjum, samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda og aukinnar notkunar á innlendum orkugjöfum sem í dag eru að skornum skammti.

Olíukostnaður hefur að jafnaði verið annar stærsti kostnaðarliður í rekstri sjávarútvegsfyrirtækja á eftir launum. Allar breytingar á olíuverði hafa því mikil áhrif á rekstrarskilyrði sjávarútvegs - líka ef þær koma til vegna hækkunar á kolefnisgjaldi.

Kolefnisgjaldið stendur nú í 13,45 krónum á lítra af olíu, en það hefur hækkað um 364% síðan það var fyrst lagt á árið 2010. Á sama tíma hefur verðlag hækkað um 70%. Kolefnisgjaldið hefur þannig hækkað langt umfram verðlagsbreytingar og það hefur óhjákvæmilega mikil áhrif á rekstrarskilyrði í sjávarútvegi. Í liðinni viku kynnti ríkisstjórn Íslands svo enn frekari hækkanir á kolefnisgjaldi.

Fyrirtæki í sjávarútvegi hafa greitt tæpa 19 milljarða króna í kolefnisgjald á árunum 2011 til 2023. Heildartekjur ríkissjóðs vegna gjaldsins námu tæpum 60 milljörðum króna á sama tímabili. Sjávarútvegurinn hefur þannig staðið undir greiðslu á um þriðjungi kolefnisgjaldsins á Íslandi.

Noregur á langt í land

Noregur er ein helsta samkeppnisþjóð Íslands við útflutning á sjávarfangi. Þar hefur þó ekki náðst sambærilegur árangur við samdrátt í olíunotkun í sjávarútvegi þar í landi – þvert á móti sýna þær norsku sviðsmyndir að enginn samdráttur hefur átt sér stað síðan 1990.

Norskum sjávarútvegi er einnig gert að greiða kolefnisgjald en hefur á móti notið ríkulegrar endurgreiðslu frá stjórnvöldum til að treysta samkeppnisstöðu atvinnugreinarinnar á erlendum vettvangi. Fáar aðrar þjóðir leggja kolefnisgjald á sinn sjávarútveg.

Þá stendur norskum sjávarútvegi til boða að digrir sjóðir norska ríkisins til að standa undir umhverfisvænum breytingum og verkefnum sem stuðla að samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda.

Þrátt fyrir umfangsmiklar ívilnanir norskra stjórnvalda á norskur sjávarútvegur mjög langt í land með að ná viðlíka árangri og sá íslenski þegar kemur að samdrætti í olíunotkun fiskiskipa. Norðmenn horfa í auknum mæli til íslenska fiskveiðistjórnunarkerfisins í þessu samhengi, sem hefur verið grundvöllur þess að hægt hefur verið að draga svo mikið úr olíunotkun fiskiskipa á Íslandi. Sjálfbærar veiðar, skilvirkari skipafloti, aukið innlent umfang fiskvinnslu og hærra tæknistig atvinnugreinarinnar á Íslandi eru allt þættir sem styðja bæði við efnahagslega- og umhverfislega sjálfbærni.

Staðið hefur til að gera breytingar á norska sjávarútvegskerfinu og hverfa frá endurgreiðslum á kolefnisgjaldi ásamt því að hækka gjaldið. Svo virðist þó sem mikill þrýstingur sé þar í landi á að dregið verði í land með áformin sökum þess hve djúpstæð áhrifin yrðu á norskan sjávarútveg. 

Í Noregi er í dag lítill hvati og takmarkað svigrúm til hagræðingar í sjávarútvegi, skipaflotinn of stór og olíunotkunin því of mikil. Það er þvert á alþjóðleg markmið um að lágmarka kolefnisspor og önnur umhverfisáhrif af völdum fiskveiða.

Fjárfesting er lykill að árangri

Íslenskur sjávarútvegur er í fararbroddi í umhverfismálum á heimsvísu og það stendur ekki á atvinnugreininni að ná enn frekari árangri í þeim efnum. En næstu skref í átt að markinu eru snúin. Þegar miklum samdrætti í olíunotkun hefur verið náð, verða frekari skref fram á við bæði vandasamari og kostnaðarsamari. Af þeim sökum skiptir sköpum að stjórnvöld tryggi svigrúm til verulegra fjárfestinga í greininni næstu árin, meðal annars með hóflegri gjaldtöku og fyrirsjáanlegu rekstrarumhverfi.

Hafa verður í huga að kolefnisgjald úr hófi stendur í vegi fyrir því að ná megi háleitum markmiðum um aukinn samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda í sjávarútvegi og veikir sömuleiðis samkeppnisstöðu sjávarafurða á erlendri grundu.

Ný aðgerðaráætlun stjórnvalda í loftslagsmálum mætir því miður ekki þeim áskorunum sem sjávarútvegur stendur frammi fyrir og varðar ekki leið að frekari samdrætti í olíunotkun. Áherslan er enn á óraunhæfar og íþyngjandi aðgerðir tengdar sjávarútvegi, í stað þess að treysta betur fjárhagslegt svigrúm til fjárfestinga og aukinnar verðmætasköpunar með hóflegri gjaldtöku ýmis konar og traustari innviðum. Markmiði um 55% samdrátt í losun frá sjávarútvegi verður ekki náð nema stjórnvöld og atvinnulífið hafi sameiginlegan skilning á verkefninu.

Hildur Hauksdóttir, sérfræðingur í umhverfismálum hjá SFS

Birta Karen Tryggvadóttir, hagfræðingur hjá SFS

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 19. september 2024