Í umræðunni um hugsanlega aðild Íslands að Evrópusambandinu hefur orðið vart við athyglisverða breytingu á málflutningi þeirra sem vilja hefja aðildarviðræður að nýju. Forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar hafa ítrekað sagt að Ísland muni ekki gefa eftir yfirráð yfir náttúruauðlindum, þar á meðal fiskveiðiauðlindinni. Nú hefur hins vegar nýtt sjónarmið skotið upp kollinum. Því er haldið fram að svokölluð regla um hlutfallslegan stöðugleika innan sameiginlegrar sjávarútvegsstefnu ESB tryggi hagsmuni Íslands.

Það er rangt og þessi tvö sjónarmið geta einfaldlega ekki farið saman.

Ef Ísland heldur fullum yfirráðum yfir fiskveiðiauðlindinni þarf það ekki regluna um hlutfallslegan stöðugleika. Ef Ísland á hins vegar að beygja sig undir þá reglu, þá hefur landið þegar gengið inn í sameiginlegu sjávarútvegsstefnuna og samþykkt að ákvörðunarvaldið sé í höndum ESB. Reglan getur ekki komið í stað fullra yfirráða.

Hvað felur reglan um hlutfallslegan stöðugleika í sér?

Samkvæmt 3. gr. sáttmálans um starfshætti Evrópusambandsins hefur sambandið einkarétt til að setja reglur um verndun lifandi auðlinda hafsins samkvæmt sameiginlegu sjávarútvegsstefnunni. Það felur meðal annars í sér ákvarðanir um leyfilegan heildarafla, úthlutun aflaheimilda milli aðildarríkja og aðrar grundvallarákvarðanir um stjórn fiskveiða.

Í reglunni um hlutfallslegan stöðugleika felst að hvert aðildarríki á að meginstefnu að halda hlutdeild sinni í aflaheimildum úr einstökum stofnum. Reglan veitir því aðildarríkjum ákveðinn fyrirsjáanleika við árlega úthlutun aflaheimilda. Hún felur hins vegar ekki í sér að aðildarríki eigi sjálfstæðan eða varanlegan rétt til tiltekinnar hlutdeildar í aflaheimildum.

Auðbreytanleg regla – engin trygging

Reglan um hlutfallslegan stöðugleika er úthlutunarregla innan kerfis sem Brussel stjórnar. Hún er ekki hluti af grunnsáttmálum ESB, heldur byggist hún á reglugerð um sameiginlegu sjávarútvegsstefnuna og er því hluti af afleiddri löggjöf sambandsins. Þetta skiptir mjög miklu máli, þar sem í því felst þá að reglunni er auðveldlega hægt að breyta. Það yrði gert með samþykki aukins meirihluta í ráðherraráði ESB. Slík breyting gæti því átt sér stað án stuðnings Íslands. Það eitt ætti að duga til að sýna fram á að reglan getur ekki verið varanleg trygging fyrir grundvallarhagsmunum Íslands.

Óljósar breytingar í farvatninu

Evrópusambandið hefur um árabil fjallað um mögulega endurskoðun reglunnar um hlutfallslegan stöðugleika. Í grænbókum framkvæmdastjórnarinnar hefur verið bent á að hún taki illa mið af breyttri útbreiðslu fiskistofna og að hún samræmist ekki lengur raunverulegri samsetningu fiskveiðiflota aðildarríkjanna. Í skýrslu Evrópuþingsins frá árinu 2019 er bent á að núverandi úthlutunarkerfi sé úrelt og að brýn þörf sé á nýjum aðferðum við skiptingu aflaheimilda.

Reglan er því ekki óumbreytanleg eða varanleg. Hún tryggir ekki varanlega úthlutun þorsk- eða ýsukvóta til Íslands, svo dæmi sé tekið. En jafnvel þótt reglunni yrði aldrei breytt væri grundvallarvandinn sá sami.

Hvers konar ákvarðanir færast til Brussel?

Sameiginlega sjávarútvegsstefnan tekur til mun fleiri atriða en skiptingar aflaheimilda. ESB setur einnig reglur um tæknilegar verndarráðstafanir, veiðarfæri, lokun veiðisvæða, eftirlit, framkvæmd fiskveiða og margvísleg önnur atriði sem snerta daglega stjórnun sjávarútvegs. Hver væri ávinningurinn af því fyrir Íslendinga að afhenda Brussel þetta ákvörðunarvald?

Þá fer ESB með samningsumboð í sjávarútvegsmálum gagnvart ríkjum utan sambandsins. Þetta þýðir að Ísland myndi ekki lengur fara eitt með samningsforræði gagnvart öðrum strandríkjum um nýtingu deilistofna eða aðgang að fiskimiðum. Jafnframt gæti ESB samið við önnur ríki um gagnkvæm fiskveiðiréttindi sem byggðust á heildarhagsmunum sambandsins en ekki hagsmunum Íslands. Væru Íslendingar bættari ef Brussel hefði fullt umboð til að láta til dæmis þorsk- eða loðnuheimildir af hendi í skiptum fyrir aflaheimildir í tegundum sem við höfum lítið tilkall til?

Skýr svör óskast

Þeir sem telja að hægt sé að sætta þessar staðreyndir við yfirlýsingar um að Ísland haldi fullum yfirráðum yfir fiskveiðiauðlindinni þurfa að útskýra hvernig það eigi að vera mögulegt.

Spurningin er í raun einföld: Er markmiðið að Ísland haldi fullum og varanlegum yfirráðum yfir fiskveiðiauðlindinni, líkt og 95% aðspurðra vilja samkvæmt könnun Gallup, eða á Ísland að taka upp sameiginlega sjávarútvegsstefnu ESB og treysta því að auðbreytanlegar reglur sambandsins verði landinu hagstæðar um alla framtíð?

Þetta eru tveir ólíkir kostir, ef annar er réttur er hinn rangur.

Heiðrún Lind Marteinsdóttir
framkvæmdastjóri SFS

Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 18. júlí 2026