Nokkur umræða hefur skapast í kjölfar fyrirspurnar Dags B. Eggertssonar þingmanns um fjárfestingar sjávarútvegsfyrirtækja utan eiginlegrar útgerðar. Í umræðunni hefur því meðal annars verið haldið fram að svokölluð „stórútgerð“ sé að „eignast Ísland“ og að um sé að ræða birtingarmynd „ofsagróða“ í sjávarútvegi.

Þetta eru stór orð. Því skiptir máli að umræðan byggist á staðreyndum og samhengi fremur en slagorðum.

Fjárfest í virðiskeðju atvinnugreinarinnar

Í gær var birt skýrsla Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands sem unnin var fyrir atvinnuvegaráðherra vegna fyrirspurnar þingmannsins. Skýrslan styður engan veginn þá mynd sem dregin hefur verið upp í umræðunni. Samkvæmt skýrslunni námu eignir þeirra 20 útgerðarsamstæðna sem skoðaðar voru í öðrum atvinnurekstri en eiginlegri útgerð fiskiskipa samtals tæplega 129 milljörðum króna árið 2024.

Stór hluti þeirra fjárfestinga sem um ræðir tengist beint starfsemi sjávarútvegsfyrirtækja og virðiskeðju greinarinnar sjálfrar — svo sem fiskvinnslu, sölu og dreifingu sjávarafurða, þjónustu við skipaflotann, fiskeldi og öðrum tengdum rekstri.

Þeir sem þekkja íslenskt atvinnulíf eiga líklega erfitt með að finna því stað að þessar fjárfestingar jafngildi því að fyrirtækin séu að „kaupa Ísland“. Stór hluti eignarhlutanna sem falla undir umrædda tölu eru félög sem tengjast með einum eða öðrum hætti starfsemi sjávarútvegsins sjálfs. Um er að ræða eðlilega uppbyggingu á virðiskeðju greinar sem starfar á alþjóðlegum mörkuðum og stendur undir stórum hluta útflutningstekna þjóðarinnar.

Að halda því fram að slíkar fjárfestingar jafngildi því að sjávarútvegurinn sé að „eignast Ísland“ er álíka og að halda því fram að tryggingafélög eða bankar séu að eignast landið vegna fjölbreyttra fjárfestinga í íslensku atvinnulífi.

Samhengi fjárhæða

Það er einnig mikilvægt að setja tölur í eðlilegt samhengi. Samkvæmt Hagstofu Íslands námu heildareignir sjávarútvegs árið 2024 um 1.093 milljörðum króna. Fjárfestingar utan eiginlegrar útgerðar sem fyrirspurnin tekur til nema því um 12% af eignum greinarinnar.

Hér má einnig líta til þess að samanlagt markaðsvirði skráðu sjávarútvegsfélaganna þriggja, Brims, Síldarvinnslunnar og Ísfélagsins, er um 480 milljarðar króna. Í því ljósi blasir við að umræddar fjárfestingar eru hvorki til marks um yfirburðastöðu né einhvers konar yfirtöku á íslensku atvinnulífi.

Raunar væri hitt athugunarvert ef stærstu útflutningsfyrirtæki landsins fjárfestu ekkert, byggðu ekki upp innviði eða tækju ekki þátt í þróun tengdra fyrirtækja og þjónustu. Öflug fyrirtæki um allan heim dreifa áhættu, fjárfesta í tengdum rekstri og byggja upp stoðstarfsemi í kringum eigin verðmætasköpun. Það er ekki merki um óeðlilega samþjöppun heldur eðlileg þróun í nútímahagkerfi.

Enginn fótur fyrir ofsagróða

Þá er mikilvægt að umræðan um svokallaðan „ofsagróða“ byggi á raunverulegum mælikvörðum en ekki pólitískum slagorðum.

Í greiningu Jakobsson Capital, Arðsemi, ávöxtun og hagnaður, sem birt var 19. maí sl., kemur fram að ávöxtun bundins fjármagns í sjávarútvegi hafi á tímabilinu 2015–2025 verið um 8,5%, sem greiningin metur rétt undir ásættanlegri ávöxtun miðað við áhættu greinarinnar. Hjá stærstu skráðu sjávarútvegsfélögunum var ávöxtunin um 10,5%. Það hefði líklega verið gagnlegt ef þessi skýrsla hefði orðið umfjöllunarefni á Alþingi eða hjá ríkisfréttamiðlinum. En það varð hún auðvitað ekki.

Í greiningunni segir meðal annars:

„Það er ljóst að orð eins og ofsagróði og ofurhagnaður standast ekki skoðun í tilfelli sjávarútvegs og orkuframleiðslu. Í Instagram-filter stjórnmála og dægurmála hefur því þó iðulega verið haldið fram síðasta áratug að ofurhagnað sé að sækja í útgerð og sjávarútveg. Það eru orðin eins og hver önnur sannindi. Þessi greining bendir til að ávöxtun bundins fjármagns í sjávarútvegi og orkugeiranum sé ekki mikið hærri en á góðum innlánsreikningum…

Í sjávarútveginum er töluverður munur á afkomu sjávarútvegsins í heild sinni og hjá stóru sjávarútvegsfyrirtækjunum á markaði. Bæði hvað varðar arðsemi bundins fjármagns og fjárhagslegan styrk. Á tímabilinu frá 2015 til 2025 var ávöxtun bundins fjármagns stóru sjávarútvegsfélaganna í Kauphöllinni vel viðunandi eða 10,5%. Sú ávöxtun mun þó væntanlega lækka en auðlindagjöld hafa hækkað síðustu 10 ár og hátt í tvöfaldast í ár. Ávöxtun bundins fjármagns í sjávarútvegi var tæplega viðunandi eða 8,5% og rétt undir ásættanlegri ávöxtun. Ásættanleg ávöxtun í sjávarútvegi liggur nokkuð hærra en í innviðum orkuframleiðslu vegna meiri rekstraráhættu. Ávöxtun áhættufjárfestingar sem liggur ekki mikið yfir innlánsvöxtum er fjárfestingarletjandi.“

Þetta eru mikilvægar staðreyndir inn í umræðu sem hefur á köflum einkennst meira af stóryrðum en greiningu.

Upplýst umræða er mikilvæg

Það hlýtur að vera lágmarkskrafa í upplýstri samfélagsumræðu að stjórnmálamenn og fjölmiðlar gæti meðalhófs þegar rætt er um heila atvinnugrein sem stendur undir verulegum hluta gjaldeyristekna þjóðarinnar, þúsundum starfa um land allt og mikilli verðmætasköpun fyrir samfélagið.

Staðhæfingar um að fyrirtæki séu að „eignast Ísland“ eru ekki hlutlaus lýsing á staðreyndum heldur gildishlaðinn pólitískur málflutningur sem getur grafið undan trausti á einni mikilvægustu útflutningsgrein landsins án þess að fyrir því liggi efnislegar forsendur.

Ég vona að skýrsla Hagfræðistofnunar stuðli að málefnalegri og staðreyndamiðaðri umræðu um fjárfestingar og eignarhald í íslensku atvinnulífi. Slík umræða verður að byggja á samhengi og raunverulegum efnahagslegum áhrifum. Því má ekki gleyma að vöxtur í útflutningi er grundvöllur sjálfbærs hagvaxtar og áframhaldandi góðra lífskjara. Við þurfum að skapa miklu meiri verðmæti í dag en í gær ef við ætlum að standa undir fyrirsjáanlegum skuldbindingum framtíðar sem tengjast meðal annars öldrun þjóðar. Fjárfesting er grundvallarforsenda þess að þetta takist og ný verðmæti verði til.

Við erum í miklum vanda stödd ef stjórnvöld telja heilbrigða fjárfestingu meinsemd eða að hún kalli á enn frekari skattlagningu.

Heiðrún Lind Marteinsdóttir
framkvæmdastjóri Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi