Smellu hér til að skoða greininguna sem PDF

________________________________________________

Verðmætasköpun íslensks sjávarútvegs byggist ekki aðeins á þeim fiski sem dreginn er úr sjó heldur á samþættri virðiskeðju veiða, vinnslu og markaðar. Aðild að ESB gæti skert afla­heimildir Íslands, opnað fyrir erlent eignarhald og breytt sam­keppnisstöðu gagnvart niðurgreiddum sjávarútvegi innan ESB. Áður en kosið verður um framhald aðildar­viðræðna þarf því að liggja fyrir hvaða áhrif slíkar breytingar gætu haft á útflutnings­tekjur, verðmæta­sköpun, störf og sam­félög um allt land.

Sjávarútvegur er einn mikilvægasti atvinnuvegur Íslands og vegur mun þyngra í efnahagslífinu en í öðrum Evrópu­­ríkjum.  Áhrif hans ná langt út fyrir veiðar en hann skapar miklar útflutnings­tekjur, stendur undir fjölbreyttum störfum um allt land og skilar verulegum tekjum til samfélagsins.

Þessi ávinningur byggist á sjálfbærri nýtingu fiskistofna og því skipulagi sem sjávarútvegur býr við hér á landi með sam­þætta virðis­­­keðju veiða, vinnslu og sölu.

Hátt framlag til landsframleiðslu

Áætlað heildarframlag sjávarútvegs til vergrar landsfram­leiðslu (VLF) var um 15% árið 2022 (mynd 1). Framlagið skiptist annars vegar í beint framlag vegna fiskveiða, fiskeldis og fisk­vinnslu, sem nam 7%, og óbeint framlag vegna tengdrar starf­semi í þjónustu og iðnaði, sem nam 8%.[1]

Óbeinu áhrifin verða meðal annars til hjá fyrir­tækjum sem sjá greininni fyrir tækni, búnaði, aðföngum, flutningum, við­haldi og sérfræði­þjónustu, en einnig hjá þeim sem skapa verð­mæti úr hliðarafurðum sjávarfangs.[2]

Margfalt vægi í útflutningi

Sjávarafurðir vega margfalt þyngra í útflutningstekjum Íslands en í öðrum Evrópuríkjum (mynd 2). Hlut­fall þeirra í vöru­út­­flutningi hér á landi er um 40% en um 6% í Noregi, þar sem það er næsthæst. Hlutfallið er enn lægra í ríkjum ESB.[3]

Útflutningstekjur sjávarútvegs eru þannig ein af megin­stoðum gjaldeyrisöflunar Íslands. Þær standa undir inn­flutningi heimila og fyrirtækja og styðja þannig við verð­mæta­sköpun og lífskjör. Sjávar­útvegur skiptir því einnig miklu máli fyrir ytri stöðu þjóðarbúsins og efna­hags­legan stöðugleika.

Hlutfallslega fleiri störf

Vægi sjávarútvegs á vinnumarkaði hér á landi er mun meira en í öðrum Evrópuríkjum (mynd 2). Störf í fisk­veiðum eru 1,6% af störfum alls á Íslandi, en aðeins 0,5% í Króatíu þar sem hlut­fallið er næsthæst. Hlutfallið er aðeins 0,4% í Noregi, einni stærstu fiskveiðiþjóð Evrópu­.­

Fiskvinnsla er ekki talin með í framangreindum samanburði, en þar starfa töluvert fleiri en við fisk­veiðar hér á landi. Sé fiskvinnsla meðtalin stendur sjávarútvegur beint undir um 4% starfa á íslenskum vinnumarkaði.[4] Beint vægi greinarinnar í atvinnutekjum er þó meira, eða um 6%, sem endurspeglar mikla framleiðni og verðmætasköpun á hvern starfandi. Bein störf sýna þó aðeins hluta myndarinnar enda eru fjölmörg fyrirtæki í iðnaði, þjónustu, tækni og nýsköpun háð sjávar­útvegi með beinum og óbeinum hætti.[5]

Sjávarútvegur eykur áfallaþol Íslands

Sjávarútvegur hefur ekki aðeins verið undirstaða hagsældar þjóðar­innar heldur einnig leikið lykilþátt í áfalla­þoli landsins. Það kom skýrt í ljós þegar heimsfaraldur skall á árið 2020. Í upphafi faraldursins gerði Seðlabanki Íslands ráð fyrir mesta samdrætti í útflutningi sjávarafurða í nær fjóra áratugi, meðal annars vegna lokana markaða, raskana í dreifingu og breyttrar neyslu­hegðunar. Sú varð ekki raunin.

Sam­þætt virðiskeðja íslensks sjávarútvegs gerði fyrirtækjum kleift að bregðast hratt við og laga fram­boð að breyttri eftirs­purn.[6] Útflutningur sjávar­afurða reyndist því þróttmeiri en óttast hafði verið og stóð undir hátt í 30% útflutnings­tekna þjóðar­búsins árið 2020 og fjórðungi árið 2021. Hlutfallið hafði ekki verið jafn hátt um nokkurt skeið (mynd 4). Á sama tíma veitti ESB sjávarútvegi innan sambandsins sérstakan stuðning vegna tekju­taps, stöðvunar veiða og geymslu afurða. Íslenskur sjávar­út­­vegur þurfti hins vegar ekki sam­bærilegan opinberan stuðning.[7]

Fullvinnsla  eykur verðmætasköpun

Ísland fullvinnur langtum stærri hluta sjávarafla en Noregur(mynd 5). Á Íslandi eru unnar afurðir 88% af útfluttum þorski, 84% af ufsa og 71% af ýsu, en samsvarandi hlut­föll í Noregi eru 40%, 49% og aðeins 4%. Noregur flytur því í ríkari mæli út minna unnar afurðir, heilan eða hausskorinn fisk, sem hráefni til frekari vinnslu og verðmætasköpunar í öðrum ríkjum.

Meiri fullvinnsla skilar sér í meiri verðmætum úr hverju kílói og fjölbreyttari starfsemi í kringum greinina. Munurinn felst ekki aðeins í flökun og pökkun heldur einnig í betri nýtingu hráefnis, þróun hliðarafurða og nýsköpun á borð við lækninga­vörur úr fiskroði. Þannig geta hlutar fisksins sem áður voru lítils virði orðið grunnur að nýrri verðmætasköpun langt út fyrir hefðbundna fiskvinnslu.[8]

Íslenska leiðin byggist á samþættri virðiskeðju veiða, vinnslu og markaða. Hún gerir fyrirtækjum kleift að skipuleggja veiðar eftir þörfum vinnslu og markaða, tryggja stöðugt fram­­­boð og laga framleiðslu að eftirspurn, auk þess að opna á markaði fyrir hliðarafurðir. Þannig skapast fleiri og fjölbreyttari störf, aukin þekking og nýsköpun og meiri verðmæti innanlands.

Veiðar í einu ríki geta skapað störf í öðru

Fiskur frá Noregi skapar um 80% fleiri störf innan ESB en í Noregi (mynd 6). Áætlað er að vinnsla á norskum fiski hafi skapað um 19.000 bein ár­sverk í fiskvinnslu innan ESB árið 2022 og 16.500 afleidd ársverk, eða samtals um 35.500 ársverk. Til saman­­­burðar voru ársverk í fiskvinnslu í Noregi 19.600 á sama tíma.[9]

Útflutningur á hráefni frá Noregi til vinnslu í ESB hefur skapað veruleg umsvif í fiskvinnslu innan sambandsins, þar sem aðgangur að hráefni er eitt helsta viðfangs­efni greinarinnar. Takmarkað framboð afurða innan ESB gerir fiskvinnslu mjög háða innfluttu hráefni og þar með viðkvæma fyrir framboðs­truflunum og sveiflum í hráefnisverði.

Norska rannsóknarstofnunin SINTEF telur að hár launa­kostnaður í fiskvinnslum í Noregi dragi úr samkeppnis­hæfni þeirra við aðrar vinnslur innan flestra ríkja ESB. Ísland stendur frammi fyrir sambærilegri áskorun, en samkeppnis­hæfni íslenskrar vinnslu hefur að stórum hluta byggst á sam­þættingu veiða, vinnslu og markaðar og fjárfestingu í hátækni. Saman­burðurinn undirstrikar mikil­vægi þess að varðveita tengsl veiða og vinnslu á Íslandi.

ESB-aðild gæti rofið tengsl veiða og vinnslu

Aðild Íslands að ESB gæti að óbreyttu haft áhrif á innlenda verð­mætasköpun sjávarútvegs með tvenns konar hætti. Annars vegar færist forræði yfir stjórn fiskveiða til ESB, þar á meðal vald til að ákveða heildarafla og hvernig aflaheimildum er skipt milli aðildarríkja. Hins vegar myndi það opna fyrir erlent eignar­­hald í íslenskum sjávarútvegi, sem gæti veikt tengsl veiða, vinnslu og verðmætasköpunar hér á landi.

Færsla forræðis yfir fiskveiðiauðlindinni gæti rýrt afla­hlut­deild Íslands og þar með undirstöðu starfa við bæði fiskveiðar og vinnslu. Reynsla Íra sýnir meðal annars að staðsetning fiski­miða tryggir ekki sjálfkrafa samsvarandi hlutdeild í afla innan ESB, enda byggist út­hlutun að verulegu leyti á sögulegri veiðireynslu og samningum ESB við þriðju ríki um skipti á aflaheimildum. Minni aflahlutdeild Íslands myndi því þýða minni afla íslenskra skipa og þar með minna hráefni til vinnslu hér á landi.[10]

Erlent eignarhald í sjávarútvegi gæti jafnframt rofið tengsl veiða og vinnslu. Aflaheimildir gætu áfram verið skráðar á íslensk skip en yfirráð yfir fyrirtækjum og ákvarðanir um löndun og vinnslu færðust úr landi. Minni aflahlutdeild Íslands og erlent eignar­hald gætu því lagst saman og aukið hættuna á að vinnsla, störf og verðmæti færðust úr landi.[11]

Mikið vægi á landsbyggðinni

Um 80% atvinnutekna í fiskveiðum og fiskvinnslu koma í hlut íbúa á landsbyggðinni. Þegar litið er til landsins í heild er engin atvinnugrein með jafnari dreifingu atvinnutekna um landið en sjávarútvegur. Öflug sjávarútvegsfyrirtæki er að finna í öllum lands­hlutum og greinin er því hornsteinn atvinnu- og mannlífs á fjöl­mörgum svæðum.

Í flestum landshlutum á landsbyggðinni stendur sjávar­út­vegur undir 10–20% atvinnutekna (mynd 7). Hlutfallið er hæst á Vest­fjörðum, eða 23%, og 20% á Austur­landi. Hlutfallið er lægst á höfuðborgarsvæðinu, eða innan við 2%. Staðbundin áhrif ráðast að miklu leyti af því að vinnsla fylgi veiðum. Stöðugt framboð hráefnis gerir fiskvinnslum kleift að starfa allt árið, sinna þörfum ólíkra markaða og skapa stöðug og vel launuð heilsársstörf.

Ef aflinn er þess í stað fluttur lítið eða óunninn úr landi geta veiðarnar áfram farið fram við Ísland en störfin og verðmæta­sköpunin sem fylgja vinnslunni orðið til annars staðar.[12]

Vinnsla vegur þungt í sumum sveitarfélögum

Í fjölmörgum byggðum verða 20–50% allra atvinnu­tekna til í veiðum og vinnslu (mynd 8). Störf í vinnslu skipta þar verulega miklu þar sem þau skapa atvinnu, útsvars­­tekjur og byggða­festu, auk þess að styðja við aðra þjónustu og iðnað. Aflaheimildir einar og sér tryggja hins vegar ekki að þessi störf haldist í viðkomandi sveitar­félagi eða jafnvel innanlands.

Vinnsla stendur undir drjúgum hluta atvinnu­tekna í mörgum sjávarbyggðum og vegur sums staðar meira en veiðarnar sjálfar. Á Vopnafirði eru 32% atvinnutekna vegna starfa í vinnslu en 7% í veiðum, á Langanesi eru hlutföllin 30% og 17%. Þetta undirstrikar að veiðar við Ísland tryggja ekki einar og sér atvinnu í sjávar­byggðum heldur þarf vinnslan einnig að haldast innanlands.

Beint skattspor sjávarútvegs um 90 milljarðar

Skattspor fyrirtækja í veiðum og vinnslu er áætlað um 90 milljarðar króna árið 2025 (mynd 9). Þar undir falla meðal annars tekju­skattur fyrirtækja, tryggingagjald, stað­greiðsla starfs­­­­fólks, fast­eigna­­­gjöld, lífeyrisframlag, kolefnis­gjald, afla­­gjald og veiðigjald.

 Skattsporið myndast fyrst og fremst vegna árangurs og verðmæta­sköpunar sjávarútvegs. Það nær þó ekki til tengdrar starfsemi í kringum greinina. Það er því ljóst að öflug virðiskeðja íslensks sjávar­útvegs skilar umtalsvert meiru til samfélagsins en skatt­sporið eitt segir til um.

Íslenskur sjávarútvegur sker sig úr

Íslenskur sjávarútvegur sker sig úr í alþjóðlegum samanburði. OECD hefur bent á að hér hafi tekist að byggja upp sjálfbæran og arðbæran sjávar­útveg með litlum opinberum stuðningi en jafn­­framt sértæku gjaldi fyrir nýtingu auðlindarinnar.

Ísland er eina Evrópuríkið þar sem sértæk opinber gjöld af sjávarútvegi eru umfram opinberan kostnað vegna greinar­innar (mynd 10). Árin 2020-2022 voru tekjur hins opinbera af sértækum gjöldum á sjávar­útveg 59 m. USD umfram kostnað. Til opinbers stuðnings telur OECD kostnað við fisk­veiði­stjórnun, rannsóknir, vöktun, eftirlit og innviði, auk beins fjár­hagslegs stuðnings við greinina.[13]

Staðan er önnur í öðrum Evrópu­ríkjum, jafnvel þar sem sér­tæk gjöld eru lögð á fiskveiðar. Í Danmörku, Hollandi, Spáni og Írlandi standa gjöldin aðeins undir hluta opin­bers kostnaðar og stuðnings. ­

ESB rekur jafnframt sérstakan sjóð sem ætlað er að styðja við fiskveiðar, fisk­vinnslu, fiskeldi og virðiskeðju þessarar atvinnu­starfsemi (EMFAF). Fjár­­hagsrammi EMFAF fyrir árin 2021–2027 nemur 6,1 milljarði evra, en að auki leggja aðildarríkin sjálf fram opinbert mótframlag. Stuðningur er meðal annars veittur vegna tíma­bund­innar og varanlegrar stöðvunar veiða, þar á meðal úreldingar fiskiskipa, auk fjárfestinga í orku­nýtni. Fiski­skipafloti innan ESB nýtur auk þess almennt undanþágu frá skattlagningu eldsneytis sam­kvæmt orkuskattareglum þess.[14]

Á sama tíma og fiskvinnsla innan ESB er verulega háð inn­fluttu hráefni vegna takmarkaðs framboðs innan sam­bands­ins, nýtur hún opinbers stuðnings, meðal annars til fjárfestinga í tæknibúnaði og nýsköpun. Því gæti sú staða skapast, ef Ísland gengi í ESB, að íslensk fisk­vinnsla væri að keppa við vinnslu annarra ESB-ríkja sem njóta stuðnings úr sameiginlegum sjóðum ESB, sem Ísland sjálft tæki þátt í að fjármagna sem aðildar­ríki ESB.

Innlend verðmæti og virðiskeðja í húfi

Sjávarútvegur hefur mun meira þjóðhagslegt vægi á Íslandi en í öðrum Evrópuríkjum. Atvinnugreinin stendur undir fjölda starfa, stórum hluta útflutningstekna og landsframleiðslu. Þá hefur greinin aukið áfallaþol hagkerfisins þegar aðrar stoðir hafa veikst. Aukinheldur sker íslenskur sjávarútvegur sig frá öðrum Evrópu­ríkjum að því leyti að hann er sá eini þar sem sértæk opin­ber gjöld eru umfram opinberan kostnað vegna greinarinnar. Breytt starfs­skilyrði sjávar­útvegs geta því haft víð­tækari áhrif á Íslandi en í ESB ríkjum.

Þessi áhrif byggjast ekki aðeins á sjávarauðlindinni eða veiðum heldur á samþættri innlendri virðiskeðju. Fullvinnsla, markaðs­starf, tæknivæðing og nýting hliðarafurða halda störfum, þekkingu og verðmætum innanlands. Erlend reynsla sýnir að stór hluti sjávarafurða getur verið veiddur í einu ríki en staðið undir tugþúsundum starfa við vinnslu í öðrum ríkjum.

Við inngöngu í ESB er því ekki nóg að tryggja að veiðar haldi áfram við Ísland eða að aflaheimildir verði áfram skráðar hér. Áður en ákvörðun er tekin þarf að liggja fyrir hvernig tryggja eigi innlend yfirráð, áframhaldandi vinnslu og þann efnahagslega og samfélagslega ávinning sem verður til í allri virðis­keðjunni. Það sem er í húfi er ekki aðeins aflinn heldur hvar verðmætin verða til og hver nýtur þeirra.

Ábyrgðarmaður: Heiðrún Lind Marteinsdóttir, framkvæmdastjóri SFS.

Heimildir:

[1] Konráð S. Guðjónsson (2023). „Hvað hefur sjávarútvegurgert fyrir mig?“. Slóð: https://www.sfs.is/frett/hringferd-sfs-2023

[2] Ágúst Einarsson (2016). „Íslenskur sjávarútvegur í alþjóðlegu samhengi“ Slóð: https://www.bifrost.is/media/1/ae_grein_09_13_2016_hi.pdf

[3] OECD (2025), „OECD Review of Fisheries 2025“. Slóð: https://www.oecd.org/en/publications/oecd-review-of-fisheries-2025_560cd8fc-en.html

[4] Hagstofa Íslands (2026). „Fjöldi starfandi, starfa og vinnustunda eftir atvinnugreinum 1991-2025“. Slóð: https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Efnahagur/Efnahagur__vinnumagnogframleidni__vinnumagn/THJ11002.px

[5] Íslenski sjávarklasinn (2011), „Þýðing sjávarklasans í íslensku efnahagslífi“. Slóð: https://www.sjavarklasinn.is/wp-content/uploads/2012/02/Sjavarklasinn_Skyrsla-Low1.pdf

[6] Seðlabanki Íslands (2020), „Peningamál 2020/3“. Slóð: https://sedlabanki.is/library/?itemid=4e9a8946-e778-11ea-9b8b-005056bccf91

[7] Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins (2020), „Coronavirus response: Support to the fishery and aquaculture sectors“. Slóð: https://oceans-and-fisheries.ec.europa.eu/system/files/2020-09/2020-06-10-support-covid_en.pdf

[8] Radarinn (2024), „Er norska leiðin alltaf farsælli?“. Slóð: https://radarinn.is/frettir/er-norska-leidin-alltaf-farsaelli/

[9] SINTEF Ocean (2024), „Employment in the EU Fish Processing Industry based on Norwegian Seafood Export“. Slóð: https://www.fhf.no/prosjekter/prosjektbasen/901971/

[10] Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi (2026), „Yfirráð Íslands yfir eigin sjávarauðlind“. Slóð: https://www.sfs.is/frett/greining-yfirrad-islands-yfir-eigin-sjavaraudlind

[11] Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi (2026), „Áhætta fylgir erlendum yfirráðum kvóta“. Slóð: https://www.sfs.is/frett/ahaetta-fylgir-erlendum-yfirradum-kvota

[12] Radarinn (2022), „Sjávarútvegur – hornsteinn í héraði“. Slóð: https://radarinnsfs20.azurewebsites.net/Utgafa/Frettir/sjavarutvegur-hornsteinn-i-heradi

[13] OECD (2025). „OECD Review of Fisheries 2025“. Slóð: https://www.oecd.org/en/publications/oecd-review-of-fisheries-2025_560cd8fc-en.html

[14] Evrópusambandið (2026). „Document 52021PC0563“. Slóð: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=CELEX%3A52021PC0563